Przełom października i listopada to wyjątkowy czas. W wielu zakątkach świata ludzie wspominają wówczas zmarłych, oddają cześć przodkom, zapalają światła i pielęgnują pamięć o tych, którzy odeszli. To również czas refleksji nad przemijaniem, końcem pewnego etapu i przygotowaniem do nadchodzącej zimy.
W celtyckiej tradycji obchodzono Samhain, na ziemiach słowiańskich odprawiano Dziady, w Meksyku świętuje się Día de Muertos, a współczesne Halloween łączy dawne wierzenia z zabawą i kulturą popularną. Choć święta te przypadają w podobnym okresie i pojawiają się w nich zbliżone symbole, nie wszystkie mają wspólne pochodzenie. Ich tradycje rozwijały się w różnych kulturach, niekiedy niezależnie od siebie, a czasem przenikały się i łączyły z nowymi wierzeniami. Co je zatem łączy, czym się różnią i jakie znaczenie ma w nich pamięć o przodkach?
Polska, Litwa i Białoruś – Dziady
W dawnych tradycjach ludowych, szczególnie na terenach dzisiejszej Polski, Litwy i Białorusi, ważne miejsce zajmowały obrzędy ku czci przodków, znane jako Dziady. Nie był to jednak jeden konkretny dzień, obrzędy ku czci przodków odbywały się w różnych terminach, nieraz kilka razy w roku.
W okolicach przełomu października i listopada odbywały się tak zwane Dziady jesienne. Rodzina zbierała się wówczas na wspólnym posiłku. Przygotowywała specjalne potrawy, wspominała zmarłych i symbolicznie zapraszała dusze przodków do domu.
W ludowych praktykach starano się zachować odpowiednie zasady gościnności wobec dusz przodków. Duszom zmarłych pozostawiano jedzenie na stole, zapalano ogień. Z chrystianizacją te dawne praktyki stopniowo zaczęły łączyć się z obchodami Wszystkich Świętych i Zaduszek.
Więcej na temat Dziadów znajdziesz we wcześniejszym wpisie: Dziady – słowiański obrzęd zaduszny >> oraz Samhain po polsku… czyli słowiańskie Dziady >>
Chrześcijaństwo zachodnie – Wszystkich Świętych i Zaduszki
W chrześcijaństwie pierwsze dni listopada otrzymały własne znaczenia. 1 listopada jest świętem poświęconym wszystkim świętym, także tym, którzy nie mają osobnego dnia w kalendarzu. Wspólne wspomnienia męczenników istniały już we wczesnym chrześcijaństwie. Na Wschodzie święto wszystkich świętych rozwijało się od IV wieku. W Rzymie obchodzono je początkowo 13 maja, natomiast w Anglii i Irlandii od VIII wieku pojawia się data 1 listopada, przyjęta następnie w Rzymie w IX wieku.
2 listopada to Wspomnienie Wszystkich Wiernych Zmarłych, czyli Zaduszki. Jest to dzień modlitwy za zmarłych. Ustanowienie obchodów 2 listopada wiąże się z Odilonem, opatem z Cluny, który w 998 roku nakazał obchodzenie tego dnia w podległych mu klasztorach. Zwyczaj ten później rozprzestrzenił się w Kościele zachodnim.
W tradycji chrześcijańskiej okres ten tworzą trzy następujące po sobie dni:
31 października – wigilia Wszystkich Świętych,
1 listopada – Wszystkich Świętych,
2 listopada – Zaduszki.
Irlandia i tradycja celtycka – Samhain
Dla starożytnych Celtów Samhain było najważniejszym z czterech świąt ognia. Wyznaczał zakończenie zbiorów i był wezwaniem do zaangażowania się w przygotowania do nadchodzącej zimy.
W tym czasie przyprowadzano do obejścia bydło z pastwisk i kończono zbiory plonów. Po dopaleniu ognia wraz z resztą plemienia gromadzono się, by obserwować, jak druidzi krzeszą święty ogień, rozpalany na nowo dla użytku całej społeczności. Odprawiano modlitwy, składano dary i ofiary związane z poszczególnymi potrzebami ludzi.
Samhain zapowiadał też czas, w którym przychodzą w odwiedziny zmarli przodkowie i przeróżne byty, dobre i złe, które swobodne poruszają się po świecie fizycznym w wieczór Samhain. Jako że niektóre byty magiczne bywają nieprzyjazne, Celtowie przebierali się za zwierzęta lub za inne budzące grozę stwory, aby zapobiec porwaniu przez duchy, a potem i przez czarownice.
Praktykowano też wróżby, zwłaszcza matrymonialne, zabawy z jabłkami i orzechami oraz rytuały ochronne.
Halloween
W nocy 31 października wielu Amerykanów świętuje tradycję Halloween. Przebierają się w straszne kostiumy i opowiadają historie o czarownicach i duchach. Dzieci chodzą od domu do domu, zbierając po drodze cukierki „cukierek albo psikus”, lokalne społeczności organizują też parady i imprezy.
Słowo Halloween pochodzi od chrześcijańskiej nazwy „All Hallows’ Eve” – „wigilii Wszystkich Świętych”. Do ukształtowania współczesnego Halloween przyczyniły się tradycje przywiezione do Ameryki przez imigrantów z Wysp Brytyjskich, szczególnie Irlandczyków i Szkotów. Dawne zwyczaje przebierania się, odwiedzania domów i organizowania zabaw stopniowo przekształcały się w nowe formy świętowania. Jest efektem nakładania się i asymilacji różnych tradycji, a w XXI wieku stało się komercyjnym świętem świeckim.
I tu zdania są podzielone. Jedni z przyjemnością obchodzą Halloween, inni przypominają: „Dziady, głupcze!”. Ale czy naprawdę musimy wybierać? Najważniejsze, by wiedzieć, skąd pochodzą i co oznaczają poszczególne zwyczaje.
Meksyk – Día de Muertos
W Meksyku od końca października do początku listopada obchodzony jest Día de Muertos – Dzień Zmarłych. W tym okresie zmarli tymczasowo powracają do świata żywych. Rodziny przygotowują dla nich „ofrendas” – domowe ołtarze, świece, kwiaty cempasúchil, ulubione potrawy zmarłych, napoje, fotografie i przedmioty kojarzone z daną osobą. Kwiaty i światło świec mają pomagać duszom odnaleźć drogę do domu. Rodziny odwiedzają również cmentarze i dekorują groby.
Día de Muertos jest przykładem niezwykłego połączenia przedhiszpańskich wierzeń rdzennych mieszkańców Meksyku z chrześcijańską tradycją wspominania zmarłych.
Okres ten pokrywał się także z zakończeniem rocznego cyklu uprawy kukurydzy, dlatego święto łączyło pamięć o zmarłych z rytmem natury i plonów.
Gwatemala – gigantyczne latawce dla przodków
W gwatemalskich miejscowościach Santiago Sacatepéquez i Sumpango na Wszystkich Świętych powstają ogromne, niezwykle kolorowe latawce „barriletes gigantes”. Tradycja ich wykonywania rozwinęła się pod koniec XIX i na początku XX wieku. Są prezentowane podczas obchodów Wszystkich Świętych i Dnia Zmarłych. Ich symboliczne znaczenie związane jest z komunikacją z przodkami.
Jako ciekawostkę dodam, że w 2024 roku technika wykonywania gigantycznych latawców w Santiago Sacatepéquez i Sumpango została wpisana na Listę reprezentatywną niematerialnego dziedzictwa kulturowego ludzkości UNESCO.
Filipiny – Undas
Na Filipinach dni 1 i 2 listopada określane są wspólnie jako Undas. Rodziny odwiedzają cmentarze, często spędzając przy grobach wiele godzin. Zapalają świece, przynoszą kwiaty, modlą się, jedzą wspólnie, rozmawiają i spotykają dalszych krewnych. Undas jest jednocześnie świętem religijnym, czasem pamięci i wielkim rodzinnym spotkaniem.
W niektórych regionach Filipin znany jest również tradycyjny zwyczaj „pangangaluluwa”. Zazwyczaj 31 października, w dzień poprzedzający „Dzień Zmarłych”, grupy ludzi chodzą od domu do domu, śpiewając pieśni i symbolicznie przedstawiając dusze czyśćcowe, a w zamian otrzymują jedzenie.
Co łączy te tradycje?
Nie próbowałabym na siłę próbować powiązać zbyt wielu tradycji związanych z celebrowaniem okresu na przełomie października i listopada w różnych miejscach świata, gdyż potrafią być mocno odmienne. Choć opisane święta wywodzą się z różnych kultur, odnajdujemy w nich podobne motywy:
- pamięć o zmarłych i przodkach,
- wiarę w możliwość kontaktu między światem żywych a światem duchów,
- światło/ogień jako symbol przewodnictwa, pamięci i ochrony,
- przygotowywanie posiłków i darów dla zmarłych,
- rodzinne spotkania i wspominanie bliskich,
- symboliczne przejście między kolejnymi etapami życia i roku,
- związek człowieka z cyklami natury.
Nie oznacza to, że wszystkie te tradycje mają wspólne korzenie. Pokazują jednak coś ważnego: niezależnie od miejsca i kultury ludzie od wieków poszukiwali sposobów, by zachować więź z tymi, którzy odeszli. Może właśnie w tym kryje się najpiękniejsza magia tego czasu? W pamięci, wdzięczności i świadomości, że jesteśmy częścią historii znacznie dłuższej niż nasze własne życie.
Niezależnie od tego, czy obchodzimy Samhain, pielęgnujemy pamięć o Dziadach, odwiedzamy groby bliskich w Zaduszki, czy po prostu zapalamy świecę i wspominamy kogoś, kogo już z nami nie ma — podtrzymujemy więź między przeszłością a teraźniejszością.
Jak uczcić pamięć przodków?
To dobry czas, by zatrzymać się na chwilę i przywołać wspomnienia o tych, którzy odeszli, ale wciąż pozostają obecni w naszych sercach.
Możesz zapalić świecę ku pamięci bliskich, przygotować symboliczne miejsce ze zdjęciami przodków, zapisać rodzinne wspomnienia albo poświęcić chwilę na spokojną medytację. Nie trzeba wykonywać skomplikowanych rytuałów. Samo świadome wspomnienie tych, którzy byli przed nami, jest już magicznym działaniem.
Jeśli szukasz więcej inspiracji do własnej praktyki, przeczytaj również artykuł: Oddanie czci przodkom >>
Mogą Cię zaciekawić:
książka „La Santa Muerte. Magia i mistycyzm śmierci”. La Santa Muerte – Święta Śmierć – to patronka przegranych spraw, społeczności LGBT, osób uzależnionych i wszystkich zepchniętych na margines społeczeństwa. Tomas Prower dzieli się obszerną wiedzą na temat kultu obecnego w Ameryce Południowej. Przedstawia zarys socjologicznej analizy relacji ludzi ze śmiercią oraz historyczne początki La Santa Muerte. Dzięki lekturze tej książki dowiesz się, jaką rolę w kulcie La Santa Muerte pełnią poszczególne narzędzia magiczne – świece, kadzidła, rośliny i minerały. Poznasz także zaklęcia i medytacje służące osiąganiu praktycznych rezultatów i realizacji długoterminowych celów w takich dziedzinach, jak finanse, miłość, seks, uzdrawianie, a także kwestie prawne czy ochrona.- książka „Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego” Adama Fischera. To obszerne omówienie zwyczajów i wierzeń związanych z umieraniem, śmiercią i pogrzebem. Na wstępie podejmuje kwestię lęku przed śmiercią i jej zapowiedzi, w szczególności zachowań zwierząt. Omawia czas konania i sam moment zgonu, następnie przedstawia rozliczne czynności dokonywane już po nim, od hołdu oddawanego ciału i lamentu nad nim, poprzez przeprowadzanie zwłok na cmentarz i pochówek aż po ucztę ku czci zmarłego. Autor oparł się w swojej pracy na obszernym materiale zebranym głównie na ziemiach polskich, rozszerzając go niekiedy w celach porównawczych o ościenne zwyczaje słowiańskie.
- książka „Słowiański przewodnik po świętowaniu” Anny Stasiak o tradycjach, wierzeniach i duchowości naszych przodków, którą rozpoczyna obszerny rozdział poświęcony właśnie Dziadom. Poznasz słowiański rok obrzędowy i odkryjesz bogactwo dawnych świąt pogańskich, a także ich ślady we współcześnie praktykowanych zwyczajach. Dzięki temu poczujesz wyjątkową więź z tymi, którzy celebrowali je wiele wieków przed nami.
Najczęstsze pytania:
Czy Samhain i Halloween to to samo święto?
Nie. Samhain jest dawnym celtyckim świętem związanym z zakończeniem okresu zbiorów, nadejściem zimy i uczczenia pamięci zmarłych. Współczesne Halloween kształtowało się pod wpływem tradycji celtyckich, chrześcijańskich oraz późniejszych zwyczajów ludowych i kultury popularnej. Choć oba święta mają ze sobą historyczne związki, nie są tym samym.
Czy słowiańskie Dziady są odpowiednikiem Samhain?
Dziady i Samhain mają pewne wspólne elementy, zwłaszcza związane z pamięcią o przodkach i wierzeniami dotyczącymi kontaktów ze światem duchów. Nie oznacza to jednak, że są tym samym świętem. Wywodzą się z różnych tradycji kulturowych, a obrzędy Dziadów odbywały się w różnych terminach, nie tylko jesienią.
Jakie znaczenie ma Samhain we współczesnej magii?
We współczesnych tradycjach neopogańskich Samhain jest jednym z ośmiu świąt Koła Roku. Symbolizuje zakończenie pewnego etapu, przemijanie i przygotowanie do odnowy. W praktyce magicznej wiąże się z oddawaniem czci przodkom, wróżeniem, pracą z intuicją oraz refleksją nad tym, co warto pozostawić za sobą.
Co symbolizują świece i ogień podczas świąt zmarłych?
W wielu tradycjach światło symbolizuje pamięć, nadzieję, ochronę i duchowe przewodnictwo. Zapalanie świec może być gestem upamiętnienia bliskich, a w niektórych wierzeniach płomień miał również pomagać duszom odnaleźć drogę do domu. Współcześnie zapalenie świecy pozostaje jednym z najprostszych sposobów symbolicznego uczczenia pamięci zmarłych.
Źródło:
- Library of Congress, Halloween, „Today in History: October 31”, Library of Congress.
- UNESCO, Giant kites of Santiago Sacatepéquez and Sumpango, decyzja Komitetu Międzyrządowego ds. Ochrony Niematerialnego Dziedzictwa Kulturowego 19.COM 7.B.41, 2024.
- National Museum of the Philippines, Undas 2021, 31 października 2021.
- Wikipedia contributors, Pangangaluluwa, Wikipedia, The Free Encyclopedia.
- Vatican News, Solemnity of All Saints, serwis informacyjny Stolicy Apostolskiej.
- Vatican News, Commemoration of All the Faithful Departed – All Souls’ Day, serwis informacyjny Stolicy Apostolskiej.
(Brak ocen)
Loading...